Budowa i modernizacje

Przełom XIX i XX w. przyniósł znaczne ożywienie ruchu założycielskiego cukrowni w zaborze rosyjskim. Koniunktura na cukier, wzrost chłonności rynku wewnętrznego w dobie tzw. "głodu cukrowego" lat 1908-1911 i otwarcie przed Rosją rynku angielskiego z chwilą przystąpienia do konwencji brukselskiej w 1907 roku, przyniosły nowy ruch założycielski. Powstawały nowe cukrownie i projektowano budowę nowych zakładów, m.in. we Włocławku, Radomiu i Wieluniu.

Inicjatorem budowy cukrowni w Wieluniu był inż. Stefan Jabłkowski. Pierwotnie zamierzano wznieść cukrownię na terenie majątku Olewin, lecz ostatecznie zdecydowano wybudować ją w Niedzielsku. Powodów takiej lokalizacji było kilka:

    • projekt budowy kolei normalnotorowej od Piotrkowa, przez Wieluń do ówczesnej granicy rosyjsko-niemieckiej. Ułatwiało to obowiązujący wówczas we wszystkich cukrowniach zaboru rosyjskiego eksport cukru;
    • znaczny areał gleb w okolicach Wielunia nadający się pod uprawę buraka cukrowego;
    • dość dobrze rozwinięta sieć dróg w okolicach Wielunia;
    • złoża kamienia wapiennego nadającego się na budulec w pobliżu projektowanej cukrowni;
    • tereny pod budowę zaoferowane przez przyszłych akcjonariuszy Felicję i Kazimierza Rymarkiewiczów .

Dla sfinalizowania budowy cukrowni powstało Towarzystwo Akcyjne Cukrowni "Wieluń". Jego założycielami byli: "Dom Krajowy" księcia Stanisława Lubomirskiego, hrabia Kazimierz Kwilecki, Zygmunt Józef Siemiątkowski, Ludwik Czarnowski, Antoni Gintowt, Kazimierz i Felicja Rymarkiewiczowie, Aleksander Borman i Stefan Jabłkowski.

Głównymi udziałowcami Towarzystwa byli bracia Przeworscy. Wysokość kapitału akcyjnego miała wynieść 650 rubli.

Grunty pod budowę zakupiono od właścicieli majątku Niedzielsko, Kazimierza i Felicji Rymarkiewiczów.

Najstarszym zachowanym dokumentem z pierwszych lat istnienia cukrowni, jest pisany ręcznie w języku rosyjskim "Opis główny wieluńskiej fabryki buraczanego cukru drobnokrystalicznego będącej własnością Towarzystwa Akcyjnego Cukrowni "Wieluń" i znajdującej się we wsi Niedzielsko, powiatu wieluńskiego, guberni kaliskiej w odległości 2 i 1/2 wiorsty od pocztowej telegraficznej placówki Wieluń i 41 wiorst od Okręgowego Zarządu Akcyzy w mieście Sieradz". Ciekawe są niektóre warunki umowy pomiędzy Towarzystwem a właścicielami majątku Niedzielsko, dotyczące wzajemnych powiązań, i tak:

  • każdy właściciel majątku Niedzielsko, począwszy od pierwszego roku i przez wszystkie lata działalności cukrowni "Wieluń" miał obowiązek uprawiać buraki cukrowe na powierzchni co najmniej 30 morgów i cały plon sprzedawać wyłącznie temu zakładowi za cenę po jakiej będą dostarczać buraki plantatorzy w promieniu 5 wiorst.
  • cukrownia "Wieluń" była zobowiązana dostarczać bezpłatnie właścicielowi majątku Niedzielsko 3% wyprodukowanych wysłodków przez wszystkie lata swej działalności.

Po wyjaśnieniu wszelkich spraw związanych ze stosunkami własnościowymi pomiędzy majątkiem Niedzielsko a Towarzystwem Akcyjnym, w 1910 roku mierniczy Zygmunt Łączkowski odmierzył z majątku obszar 47 morgów i 5 prętów i na ten obszar założono księgę wieczystą pod nazwą "Cukrownia "Wieluń"".

Zgodnie z "planem nieruchomości i gruntów należących do cukrowni "Wieluń"" wykonanym powtórnie w 1949 roku przez tego samego mierniczego przysięgłego Zygmunta Łączkowskiego, obszar gruntów cukrowni "Wieluń" przedstawiał się następująco:

Tabela 1

Plan nieruchomości i gruntów należących do cukrowni "Wieluń"

Nr na planie

Wyszczególnienie

Powierzchnia

ha

m. kw.

1

Place i zabudowania pracowników

1

2660

2

Ogródki pracowników

 

5820

3

Nieużytki przy torze kolejowym

 

8570

4

Droga między zabudowaniami

 

7280

5

Ogrody i zabudowania pracowników

3

2910

6

Tereny zabudowań fabrycznych

3

7205

7

Droga do spławaków

 

2170

8

Place na składy buraków

1

9970

9

Tory kolejowe wewnętrzne

 

8900

10

Droga przy składach buraków

 

780

11

Spławaki

 

4650

12

Droga do wsi Bieniądzice

 

2060

13

Nieużytki za spławakami

2

0015

14

Pola zalewowe

3

1004

15

Składy wysłodków świeżych

 

5812

16

Łąka z rowem przy gr. Bieniądzice

 

2217

17

Osadniki wód odpływowych

3

7129

18

Osadniki wód odpływowych

1

1398

19

Rurociąg z rzeki Pysznej

 

919

20

Rów graniczny

 

3073

21

Stawy wody czystej

1

5150

22

Stawy wody czystej

2

8885

23

Stawy wody czystej

1

5150

24

Groble między stawami

1

5420

25

Osadniki wapienne

 

8280

26

Nieużytki przy stawach

1

5990

27

Nieużytki przy drodze

 

1414

28

Łąka

 

4318

29

Plac i zabudowania gospodarcze

 

5223

30

Tereny bocznicy kolejowej

1

5297

RAZEM

37

9669

Grunty na podstawie Reformy rolnej z 1945 r.

31

Pole z zabudowaniami

11

1227

32

Kamieniołomy

3

1440

33

Droga do kamieniołomu

 

1120

RAZEM

14

3791

Zestawienie ogólne

Grunty dawne cukrowni

37

9669

Grunty przyłączone

14

3791

OGÓŁEM

52

3460

 

Prace budowlane rozpoczęto wiosną 1911 r. Wg ustaleń Zbigniewa Rasiewicza, architektem cukrowni był Allert , prace budowlane prowadzone były przez firmę Borman i Szwede, a nadzorował i kierował nimi Ludwik Buhle.

Już dla pierwszej grupy budowniczych cukrowni wybudowano budynek mieszkalny, stojący do dziś przy ul. Długosza 18. Budynek ten pełnił dwie funkcje - był hotelem i stołówką. Drugim wybudowanym obiektem był budynek łaźni ogólnej z czterema wannami i z ciepłą wodą. Budynek ten również zachował się do dnia dzisiejszego. W latach 50. dobudowano jeszcze jedno pomieszczenie kąpielowe i ubikację. Łaźnia ta służyła mieszkańcom przyfabrycznej osady jeszcze w latach 70. XX wieku.

Głównym materiałem budowlanym wykorzystywanym do budowy był kamień wapienny, którego bogate pokłady znajdowały się na gruntach majątku Niedzielsko.

Maszyny i urządzenia technologiczne sprowadzano koleją do Sieradza, a stamtąd przywożono na miejsce transportem konnym. Było to poważne zadanie, gdyż niektóre urządzenia jak warniki, dyfuzory, kotły parowe, krajalnice ważyły po kilka, a nawet kilkanaście ton.

Budowany zakład był zakładem jak na tamte czasy nowoczesnym. Oprócz wszechobecnych wówczas maszyn parowych i transmisji pasowych zastosowano m.in. trójfazową instalację prądu elektrycznego instalując generator o mocy 125 kW oraz 14 silników elektrycznych o mocy łącznej 188 KM.

Zainstalowano również nowoczesne i jedne z pierwszych w cukrownictwie kotły sekcyjne Babcocka na ciśnienie 14 atm. z przegrzewaczami pary i rusztami mechanicznymi.

Pozwolę sobie przedstawić jeszcze z maszynopisu "Fabrykanci" Z. Rasiewicza dwie ciekawostki dotyczące czasów budowy. Pierwsza to sposób budowy komina fabrycznego.

Grunt, na którym miał stanąć komin o wysokości 65 metrów był niestabilny, podmokły. Według wspomnień Henryka Rodzocha, długoletniego pracownika cukrowni, pełniącego funkcję głównego chemika, a następnie głównego technologa, którego ojciec pamiętał czasy budowy, żelbetonowy fundament komina postawiono na ponad 100 wbitych pionowo w grunt balach dębowych. Pomysł okazał się trafny, gdyż komin stoi pionowo już ponad 90 lat.

Druga ciekawostka dotyczy budowy sześciu stawów wody czystej, o pojemności 90 tys. metrów sześciennych. Wg zawartych w opracowaniu "Fabrykanci" wspomnień mieszkańców cukrowni, stawy kopali kozacy 5 Dońskiego Pułku Kozaków stacjonującego w Wieluniu. Z wydobywanej ziemi sypali groble stawów, których dno i boki wykładali gliną przywożoną z okolic Mokrska i Krzyworzeki. Sposób zabezpieczenia i jakość wykonania warstwy izolującej okazał się bardzo skuteczny - stawy nie przesiąkały aż do lat siedemdziesiątych, kiedy to podczas prac konserwacyjnych uszkodzono warstwę gliny.

Budowę cukrowni zakończono jesienią 1912 roku. Wybudowano następujące budynki i budowle oraz wyposażono w sprzęty, urządzenia techniczne i technologiczne:

  • budynek główny fabryki (hala główna, maszynownia, kotłownia, suszarnia wysłodków)
  • biurowiec
  • dom dyrektora
  • magazyn cukru
  • magazyn wysłodków
  • magazyn paliw i smarów*
  • garaże *
  • pomieszczenia gospodarcze (obory i stajnie)
  • piec do wytopu żeliwa *
  • 2 zbiorniki melasu
  • wagi buraczaną i wysłodków
  • 3 kanały spławne do buraków (spławaki)
  • drewniany pomost wysłodkowy
  • 3 4-ro rodzinne budynki mieszkalne
  • łaźnię
  • budynek mieszkalny dla urzędników

* - mogły powstać w okresie późniejszym.

Wtedy też ruszyła pierwsza kampania cukrownicza.

Zbudowana w 1915 roku kolej wąskotorowa Olesno-Praszka-Wieluń, której bocznicę doprowadzono do cukrowni, umożliwiła zwózkę buraków z dalszych terenów plantacyjnych, a w następnych lata dowóz węgla ze Śląska. Kamień wapienny niezbędny do procesu technologicznego otrzymywano z pobliskiego kamieniołomu w Niedzielsku. Po pierwszej wojnie światowej transport konny częściowo zastąpiono 5. samochodami z demobilu (cukrownia posiadała 40 koni, ostatniego konia, wałacha imieniem Bibek, sprzedano w latach siedemdziesiątych XX w.).

W 1926 roku wybudowano linię kolejową Kalety-Wieluń-Podzamcze. Równocześnie zlikwidowano odcinek kolei wąskotorowej wiodący do cukrowni. Ówcześni właściciele cukrowni wybudowali w 1929 roku istniejącą do dziś bocznicę kolejową normalnotorową, co w dużym stopniu przyczyniło się do rozwoju cukrowni.

Aż do 1939 roku nie realizowano na terenie zakładu większych inwestycji modernizacyjnych. Dopiero w 1939 roku, wg planu modernizacyjnego inż. Ignacego Dąbrowskiego przystąpiono do prac mających na celu zwiększenie zdolności przerobowych o 25% . Ustawiono nowy kocioł parowy Ferbera 6 at. odkupiony z cukrowni Gosławice oraz drugą maszynę parową, używaną, kupioną od H. Cegielskiego, co dało do dyspozycji moc 500 kW. Wstawiono również 3 ogrzewacze, aparat wyparny (z cukrowni Kościan), podwyższono bębny wirówek i zamówiono dwie nowe wirówki.

W czasie okupacji hitlerowskiej zwiększyła się ilość silników elektrycznych i przybyła nowa krajalnica.

Po wyzwoleniu cukrownia organizacyjnie należała do Dyrekcji Cukrowni Śląskich, która nie inwestowała w modernizację odległego zakładu, inwestując głównie w modernizację cukrowni śląskich.

Dopiero w 1953 r. wybudowano magazyn nasion i nawozów, dostarczanych dla plantatorów buraka cukrowego. W 1959 roku wybudowano następny magazyn nawozów, przeznaczony z czasem na magazyn techniczny.

W 1962 roku rozpoczęto budowę nowej kotłowni i turbinowni, będącej zapowiedzią rozbudowy całego zakładu. Uruchomiona w 1969 roku kotłownia i turbina elektryczna pozwala na likwidację pozostałych transmisji pasowych i instalację w to miejsce silników elektrycznych. Dalsze modernizacje to m.in.:

  • 1966 r. - instalacja 5 szt. nowych wirówek elektrycznych typu WA100,
  • 1967 r. - instalacja 2 nowych krajalnic typu RK 13,
  • 1970 r. - oddanie do eksploatacji nowej wapniarni oraz modernizacja wyparki,
  • 1975 r. - zakończenia modernizacji cedzideł, automatyzacja warników cukrzycy pierwszej,
  • 1980 r. - zakończono budowę nowej hali fabrycznej, w której zainstalowano nowoczesny dyfuzor do dyfuzji ciągłej, cukrownia otrzymuje nowy defekator ciągły o dł. 14 m.,
  • 1981 r. - montaż nowych cedzideł,
  • 1982 - 1984 - prace modernizacyjne związane z wyładunkiem i spławianiem buraków,
  • 1985 r. - wybudowano nową estakadę wysłodkową,
  • 1986 i lata następne - dalsza przebudowa i modernizacja zakładu celem osiągnięcia przerobu dobowego 1045 ton buraków. Dla porównania planowany przerób dobowy cukrowni w 1912 roku wynosił 450-500 ton buraków na dobę.

Modernizacje trwały nieustannie. Dla przykładu jeszcze w 1996 roku zmodernizowano stację wyparną, wyremontowano kotły wysokiego ciśnienia, kontynuowano budowę oczyszczalni ścieków.

Oprócz planowanych modernizacji, corocznie w okresie pomiędzy kolejnymi kampaniami, prowadzone były remonty bieżące wszystkich stacji technologicznych i urządzeń, by bez awarii pracowały w okresie kampanii.